Տաք երեկոներին շենքերի տանիքների վրայով սուր ճիչերով թռչում են սրաթևերը՝ ճանապարհների վրայով օդում հետապնդելով միջատներին։ Աղվեսը սահում է այգու պատի երկայնքով, իսկ ճայերը վիճում են սուպերմարկետի տանիքին։ Մենք սովոր ենք այս կենդանիներին ընկալել որպես պատահական հյուրերի։ Բայց իրականում նրանք նույնպես քաղաքի բնակիչներ են՝ ապրում են մեր կողքին, մի տարածքում, որն ի սկզբանե ստեղծվել է մարդկանց համար։

Սա պետք է փոխվի։ Փոխանակ միայն հարցնելու, թե ինչպես կարող է բնությունը քաղաքներն ավելի հարմարավետ դարձնել մարդկանց համար, քաղաքաշինարարները պետք է մտածեն նաև այն մասին, թե ինչ ենք մենք պարտք այն բազմաթիվ տեսակներին, որոնք արդեն ապրում են քաղաքներում։

Այսօր աշխարհի բնակչության կեսից ավելին ապրում է քաղաքներում, մինչդեռ քաղաքները շարունակում են ընդարձակվել՝ զբաղեցնելով տարածքներ, որոնք նախկինում վայրի կենդանիների բնակավայրերն էին։

Նոր հետազոտությունը համեմատել է բնությունը քաղաքաշինության մեջ ներառելու տարբեր մոտեցումներ՝ սկսած բնապահպանական փոխհատուցումից և կայուն զարգացումից մինչև բնության վրա հիմնված լուծումներ, ինչպիսիք են կանաչ տանիքները, փողոցների ծառերը և ճահճային տարածքների վերականգնումը։ Հետազոտողները նաև ուսումնասիրել են այն դեպքերը, երբ կառավարություններն ու դատարանները որոշ տեսակների և էկոհամակարգերի որոշակի կարգավիճակ են տվել որոշումների կայացման գործընթացում։

Արդյունքը ուշագրավ էր։ Այս մոտեցումները գնալով ավելի լավ են ցույց տալիս, թե ինչ օգուտ է բնությունը տալիս մարդկանց, սակայն շատ ավելի հազվադեպ են հարցնում՝ արդյոք մյուս տեսակներն ունեն իրենց սեփական շահերն ու կարիքները, որոնք նույնպես պետք է հաշվի առնել։

Ծառերը տնկվում են, որովհետև դրանք զովացնում են փողոցները։ Ճահճային տարածքները պահպանվում են, որովհետև կարող են կլանել և պահել հեղեղաջրերը։ Այգիների համար ֆինանսավորում է հատկացվում, որովհետև դրանք բարելավում են մեր առողջությունը։

Այս բոլոր օգուտները կարևոր են։ Սակայն նման մոտեցման դեպքում բնությունը կարող է աստիճանաբար վերածվել մարդկանց համար ծառայություններ մատուցող մի համակարգի։ Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե ծառն այլևս բավարար ստվեր չտա։ Կամ եթե ճահճային տարածքը որպես կառուցապատման հող ավելի արժեքավոր դառնա։ Այդ դեպքում ի՞նչ կմնա այն պահպանելու օգտին բերվող փաստարկներից։

Հենց այստեղ է առաջ գալիս «բազմատեսակային արդարության» (multispecies justice) գաղափարը։ Այն հիմնվում է մեկ այլ սկզբունքի վրա․ կենդանիները, բույսերն ու էկոհամակարգերը պարզապես հարմարություններ կամ ռեսուրսներ չեն, որոնք օգուտ են տալիս մարդկանց։ Նրանք մեր հարևաններն են և այն տարածքի համաբնակիչները, որը մենք կիսում ենք նրանց հետ։

Սա փոխում է նաև այն հարցը, որը պետք է տա քաղաքաշինությունը։ Փոխանակ մտածելու միայն այն մասին, թե բնությունն ինչ կարող է անել մեզ համար, մենք սկսում ենք հարցնել՝ ինչ պարտավորություններ ունենք այն տեսակների հանդեպ, որոնց հետ կիսում ենք մեր բնակության վայրը։

Այս մոտեցումն առաջարկում է բնությունը հասկանալու մեկ այլ ձև։ Բնությունը պարտավոր չէ իր գոյությունն արդարացնել բացառապես այն օգուտով, որը տալիս է մարդկանց։

Այս գաղափարն արդեն սկսում է ներթափանցել նաև ավանդական քաղաքաշինության ոլորտ։ Քաղաքներն առանց այդ էլ բազմաթիվ տեսակների համար ընդհանուր բնակավայրեր են։ Մեր տանիքների տակ բնադրող թռչունները, այգիներում ապրող միջատները, փողոցների վրայով թռչող չղջիկները և հողի մեջ ապրող անհամար օրգանիզմները պարզապես պատահական այցելուներ չեն։ Նրանք քաղաքային կյանքի մի մասն են։

Քաղաքաշինարարների առջև ընտրություն է դրված․ շարունակե՞լ քաղաքները նախագծել հիմնականում մարդկանց կարիքների շուրջ՝ բնության տարրերն ավելացնելով միայն այն վայրերում, որտեղ դրանք մեզ օգուտ են տալիս, թե՞ սկսել այլ տեսակների բարեկեցությունն ու բնականոն գոյությունը դիտարկել որպես ինքնուրույն և արժանի արժեք։

Աղբյուր՝ The Conversation

Պատկերը՝ Robert Harding